NHÀ VĂN LƯƠNG HỒNG (PHẦN 1): Hướng về phía ánh sáng, tìm kiếm những khả năng mới cho sự sống

Bên cạnh đó là các công trình học thuật như Hoa hoàng đài và cây bồ kết, Kiến tạo nhập môn ngôn ngữ mới, Ghi chép ngoại tỉnh, Sự biến mất của hào quang; tập tùy bút học thuật Lịch sử và khoảnh khắc của tôi; tập truyện ngắn Gia đình thần thánh cùng các tiểu thuyết dài Ánh sáng của Lương Quang Chính, Tứ tượng. Các tác phẩm của bà đã được dịch sang nhiều ngôn ngữ như tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nhật.

Sự sống cần phải luôn tràn đầy sinh khí, tựa như chồi non vươn mình lên phía trước.

Tào Hà: Chúc mừng cô Lương Hồng lại ra mắt tác phẩm mới. Chúng ta đều biết vấn đề tâm lý ở độ tuổi thanh thiếu niên hiện đang thu hút sự quan tâm của toàn xã hội. Liệu có thể nói rằng chính những hiện thực mà cô đã đối mặt là sợi dây dẫn cho sự ra đời của cuốn Phải có ánh sáng không?

Lương Hồng: Tôi cảm thấy việc viết lách của nhà văn và hiện thực thường có mối liên hệ rất lớn. Cuốn Phải có ánh sáng trước hết bắt nguồn từ trải nghiệm của chính tôi với tư cách là một người mẹ, từ những hoang mang và đau đớn tôi đã gặp phải trong quá trình nuôi dạy con cái. Những hoang mang và nỗi đau ấy buộc ta phải suy ngẫm về một số vấn đề, chẳng hạn như mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái. Đồng thời, là một nhà văn, tôi quan sát thế giới xung quanh theo bản năng và lúc đó mới nhận ra rằng kỳ thực nó đã trở thành một hiện tượng xã hội, một vấn đề mang tính phổ quát mà mọi người đều phải quan tâm.

Tào Hà: Tôi đặc biệt ấn tượng với đoạn Ngô Dụng nói với mẹ cậu ấy trong sách: "Mẹ à, mẹ phải tiếp tục học hỏi, mẹ phải biết được tính phức tạp và tính tất yếu trong những thương tổn của nhân loại". Đó là những lời được rút ra từ chính trải nghiệm sống của cậu, khiến người đọc thực sự chấn động. Cô có thể chia sẻ về quá trình phỏng vấn Ngô Dụng được không?

Lương Hồng: Đoạn Ngô Dụng nói với mẹ cậu ấy nhận được phản hồi rất lớn trên mạng. Tôi nghĩ sở dĩ độc giả hứng thú với câu nói này là bởi một chàng trai 18 tuổi như Ngô Dụng thực sự đã đặt kinh nghiệm cá nhân và thương tổn của mình vào một bối cảnh lịch sử để suy ngẫm. Tôi cho rằng đây là một khung tư duy mang tính tổng thể vô cùng quan trọng. Một đứa trẻ biết tư duy, biết xuất phát từ kinh nghiệm của bản thân để suy ngẫm về đời sống của toàn nhân loại, thậm chí là về các hình thái văn minh, điều này thật đáng kinh ngạc. Và đó cũng chính là điều tôi muốn nói: bọn trẻ đã đi rất xa, suy nghĩ của chúng đã rất sâu sắc rồi. Thế nhưng các bậc phụ huynh chúng ta lại chẳng hay biết gì, điều này thực sự là một sai lệch lớn.

Tào Hà: Tôi để ý thấy trên bìa sách có ghi dòng chữ "Khảo sát về tâm lý của thanh thiếu niên ở Trung Quốc" nhưng lại không xuất hiện các từ vựng như "trầm cảm" hay "bệnh tâm thần". Cô có dụng ý gì khi làm như vậy?

Lương Hồng: Trên bìa không xuất hiện những từ như "trầm cảm" hay "bệnh tâm thần" là bởi những đứa trẻ mà tôi viết không phải ai cũng mắc chứng trầm cảm hay bệnh lý tâm thần. Rất nhiều khi chúng chỉ đang ở giai đoạn vướng mắc về cảm xúc, và chính những vướng mắc ấy khiến chúng không thể đến trường hay không thể bước ra khỏi cửa. Tôi lựa chọn cách tiếp cận này còn vì một lý do quan trọng hơn: tôi muốn phạm vi khảo sát được mở rộng hơn. Một phần rất quan trọng trong đối tượng khảo sát của tôi là những thanh thiếu niên đang chịu đựng những vướng mắc cảm xúc nhưng chưa đến mức phát triển thành bệnh lý. Tôi dồn ngòi bút vào đây cũng là hy vọng độc giả khi đọc có thể cảm nhận được rằng, trước khi con trẻ ngã bệnh, chúng ta có thể làm được rất nhiều điều.

Tào Hà: Đọc cuốn sách này làm tôi thấy đau lòng khôn xiết. Biết bao sinh mệnh đang độ tuổi thanh xuân tươi đẹp, tràn đầy sức sống lại bị hút vào hố đen tinh thần không đáy. Tôi thấy việc cô dùng từ "hố đen" thực sự rất chính xác.

Lương Hồng: Thực ra từ "hố đen" này chẳng phải do tôi sáng tạo ra mà một số bác sĩ cũng dùng cách gọi này. Hố đen của cảm xúc có thể là trạng thái mất động lực, bị mắc kẹt trong một hoàn cảnh hay tình trạng nào đó, bao gồm cả những phản ứng mang tính sinh lý biểu hiện qua cơ thể. Khi nói như vậy, điều tôi muốn nhấn mạnh là khi một áp lực quá lớn hay một cơn sóng cảm xúc trỗi dậy, không phải chỉ cần vài lời khuyên nhủ là có thể giải quyết được. Điều đó đòi hỏi nhiều nỗ lực và công sức hơn. Ngay trong xã hội và trong mỗi gia đình, chúng ta đều có thể nhìn thấy sự mệt mỏi cùng sự cạn kiệt tinh thần ở trẻ em. Điều này bắt nguồn từ đâu là một câu hỏi rất đáng để chúng ta phải suy ngẫm.

Tào Hà: Điều khiến tôi ám ảnh nhất là câu chuyện về cô bé học sinh lớp 10 của Trường Trung học Dục Tài, huyện Đan. Cô bé hoàn toàn không còn gì luyến tiếc cuộc sống, không có bất kỳ kỳ vọng nào đối với sinh mệnh của mình và gần như bình thản lựa chọn rời bỏ thế giới này. Điều đó vừa khiến người ta bàng hoàng vừa xót xa. Mỗi sinh mệnh đều quý giá, đều có giá trị và ý nghĩa, nhưng trong mắt đứa trẻ này dường như giá trị ấy đã không còn tồn tại.

Lương Hồng: Điều khiến tôi cảm nhận sâu sắc nhất là hoàn cảnh sống của trẻ em và cả những kỳ vọng của các em đối với bản thân sự sống, đối với việc được sống. Sự sống lẽ ra phải vươn lên đầy kiêu hãnh tựa như chồi non đang trỗi dậy, khao khát ánh sáng, khao khát những cơn mưa và nắng ấm. Nhưng nếu một ngày kia chồi non ấy đến cả những điều đó cũng chẳng còn thiết tha thì sức sống ấy chắc chắn sẽ lụi tàn.

Vì vậy tôi muốn làm rõ vì sao bọn trẻ lại mất đi sự mong cầu vào cuộc sống của chính mình. Phải có ánh sáng đã phơi bày rất nhiều khía cạnh: có những em cảm thấy bị cha mẹ kiểm soát quá mức đến không thể chịu đựng nổi; có em phải đối diện với bạo lực gia đình hay sự lạnh nhạt của cha mẹ; lại có em bị đè nặng bởi áp lực học tập cùng sự áp đặt của những quan niệm giá trị đơn nhất. Tất cả đều tạo nên áp lực khổng lồ lên con trẻ. Tôi nghĩ đây là điều chúng ta cần phải cảnh tỉnh. Chúng ta phải làm sao để con trẻ giữ được niềm hy vọng vào cuộc sống, cảm nhận được niềm vui của việc được sống và được trưởng thành.

Tào Hà: Một giáo viên tại trung tâm tư vấn tâm lý thanh thiếu niên cho rằng nguyên nhân chủ yếu dẫn đến các vấn đề tâm lý nghiêm trọng là gánh nặng học tập ngày càng lớn và sự cạnh tranh giữa các học sinh ngày càng khốc liệt. Một vị hiệu trưởng cũng nói trẻ chán học vì thời gian ở trường quá dài. Điều này cho thấy vấn đề tâm lý có mối liên hệ mật thiết với môi trường giáo dục, nhưng đây là một bài toán nan giải. Trường học không hoàn toàn là nơi phát sinh vấn đề nhưng lại trở thành nơi tập trung và bùng phát vấn đề.

Lương Hồng: Vấn đề tâm lý có nguyên nhân vô cùng phức tạp, nhưng nhìn chung thì gánh nặng học hành và sự cạnh tranh đơn nhất quả thực là một trong những nguyên nhân quan trọng. Chúng ta thường nói thế hệ trẻ ngày nay quá sướng vì có ăn có mặc, chẳng phải động chân động tay làm việc, nhưng chúng ta chưa bao giờ thử đứng ở lập trường của trẻ để nhìn nhận. Chúng hạnh phúc ở chỗ nào khi sáng mở mắt ra lúc sáu giờ hơn đã phải vội vàng đến trường, tối tám chín giờ về đến nhà vẫn phải cặm cụi làm bài tập, thậm chí thứ Bảy và Chủ nhật cũng chẳng có thời gian nghỉ ngơi.

Thực ra nếu đặt mình vào vị trí của trẻ, chúng ta sẽ hiểu rằng sự học tập thụ động đằng đẵng cùng hệ giá trị đơn nhất ấy đã đè nặng lên vai chúng. Lẽ ra ở trường, các em phải được tận hưởng những mối quan hệ tốt đẹp, được tiếp nhận sự giáo dục về thiên nhiên, giáo dục về tình yêu thương và giáo dục về cảm xúc.

Tào Hà: Quan điểm giáo dục và hệ thống giáo dục hiện nay của chúng ta đều rất phát triển, nhưng giáo dục về tình yêu thương hay giáo dục về cảm xúc dường như lại đang thiếu hụt. Tôi để ý thấy trong Lời nói đầu và rất nhiều chỗ khác trong sách, chị đều nhắc đến chữ Yêu. Phụ huynh cứ nghĩ mình yêu con, nhưng thứ nhân danh tình yêu ấy lại mang đến áp lực và sự kìm kẹp. Chúng ta cần phải suy ngẫm về cái gọi là yêu ấy, đồng thời cần phải xây dựng một đời sống tình cảm giàu cảm xúc, tròn đầy và thường trực hơn.

Lương Hồng: Không phải cứ là yêu thì nhất định sẽ đúng. Việc phụ huynh ngày càng quan tâm sát sao đến con cái là biểu hiện của sự tiến bộ văn minh, nhưng yêu con và quan tâm con như thế nào lại là một vấn đề mới buộc chúng ta phải đối diện. Làm sao để giao tiếp cảm xúc với con, làm sao để thấu hiểu cuộc sống và con đường tương lai của chúng? Điều đó đã trở thành nút thắt mang tính căn bản giữa chúng ta và con cái.

Là người trưởng thành, chúng ta đừng quá đắm chìm trong những kinh nghiệm và sự hy sinh của bản thân. Nếu sự hy sinh ấy chỉ là sự áp đặt chủ quan thì nó sẽ trở nên vô nghĩa. Chỉ khi sự hy sinh ấy thiết lập được mối liên kết thực sự với con trẻ thì khi ấy nó mới mang giá trị. Nếu quan niệm của chúng ta và sự nảy sinh của tình yêu thương cứ lướt qua nhau thì sẽ sinh ra phản tác dụng. Chúng ta cần suy ngẫm lại về tình yêu, cần kiến tạo một mối quan hệ mới lành mạnh hơn với con cái. Đây là một đề tài quan trọng cần phải nghiên cứu và học hỏi.

Sau khi cuốn sách này xuất bản, rất nhiều phụ huynh và người trẻ đã gửi phản hồi cho tôi. Từ cuốn sách, họ suy ngẫm về cuộc sống của chính mình, về mối quan hệ với cha mẹ và rồi tự hỏi mình nên làm gì. Đối với một tác giả, đó đều là những phản hồi tích cực mang tư duy sâu sắc.
 

Nguồn: Báo Văn học và Nghệ thuật | Lương Hồng, Tào Hà | 16/01/2026